De slaapstadia volgens de AASM, hoe ze elkaar in cycli afwisselen en wat een hypnogram u over een nacht slaap vertelt: een overzicht voor wie slaaponderzoek uitvoert of beoordeelt.
Slaapstadia en het hypnogram
Slaap is geen uniforme toestand. Elke nacht doorloopt de hersenen een patroon van stadia dat in een polysomnografie (PSG) zichtbaar wordt. Om slaapstoornissen te beoordelen, van slaapapneu tot insomnie en narcolepsie, is het nodig om te weten hoe een gezonde nacht is opgebouwd. Het hypnogram is de grafiek die dat patroon samenvat: het toont per epoch van 30 seconden het slaapstadium. In dit artikel leest u hoe de stadia zijn gedefinieerd, hoe ze worden gescoord en wat een hypnogram laat zien.
De slaapstadia volgens de AASM
De American Academy of Sleep Medicine (AASM) beschrijft de criteria in de AASM Manual for the Scoring of Sleep and Associated Events (huidige versie: versie 3, 2023). De manual onderscheidt waak (W) en vier slaapstadia: N1, N2, N3 en REM-slaap (R). N1 tot en met N3 vormen samen de non-REM-slaap. De belangrijkste kenmerken:
- Waak (W): bij gesloten ogen een alfa-ritme (8 tot 13 Hz) boven de achterhoofdsloben, daarnaast oogknipperingen, leesbewegingen van de ogen en een relatief hoge spierspanning op het kin-EMG.
- N1: de overgang van waken naar slapen. Het alfa-ritme neemt af en maakt plaats voor laagamplitude activiteit met gemengde frequenties (4 tot 7 Hz). Er kunnen langzame, rollende oogbewegingen en vertex-scherpe golven optreden.
- N2: gekenmerkt door slaapspoelen (11 tot 16 Hz, minstens 0,5 seconde) en K-complexen die niet samenhangen met een arousal.
- N3: langzame golven (0,5 tot 2 Hz, piek-tot-piek-amplitude boven 75 µV, gemeten frontaal) in minstens 20% van de epoch. Dit stadium heette eerder slow-wave sleep of diepe slaap.
- REM-slaap (R): laagamplitude activiteit met gemengde frequenties, snelle oogbewegingen en een lage spierspanning op het kin-EMG. Het artikel over REM-slaap gaat hier dieper op in.
Scoren is niet mechanisch: de scorer bekijkt het EEG, het EOG en het kin-EMG samen, en volgt voor de overgangen de regels van de manual. Verschillen tussen scorers komen voor, vooral bij de grens tussen N1 en N2 en bij oudere patiënten.
De slaapcyclus
De stadia volgen elkaar in cycli van ongeveer 90 minuten (de lengte verschilt per persoon). Een nacht bevat doorgaans vier tot zes cycli. In de eerste cycli komt de meeste N3-slaap voor. Naarmate de nacht vordert, wordt N3 korter en worden de REM-perioden langer. Daarom bevat het laatste deel van de nacht relatief veel REM-slaap en het eerste deel relatief veel N3.
Wat is een hypnogram?
Een hypnogram zet de tijd uit op de horizontale as en het slaapstadium op de verticale as. De curve laat in één oogopslag de slaaparchitectuur zien: hoe lang het duurde voor iemand in slaap viel (slaaplatentie), hoe vaak hij wakker werd, hoeveel N3 en REM er was en hoe gefragmenteerd de nacht verliep.
De scorer en de arts leiden daaruit onder meer af:
- de totale slaaptijd;
- de slaapefficiëntie: het percentage van de tijd in bed dat de patiënt sliep;
- de REM-latentie: de tijd tussen het inslapen en de eerste REM-periode;
- de verdeling over de stadia.
Bij gezonde volwassenen beschrijft de literatuur grofweg de helft van de nacht in N2, 13 tot 23% in N3 en 20 tot 25% in REM-slaap. De verdeling verandert met de leeftijd; vooral N3 neemt af. Afwijkende percentages zijn een aanwijzing, geen diagnose: de arts interpreteert ze samen met de klachten en de rest van de registratie.
Hoe worden slaapstadia gemeten?
Het bepalen van slaapstadia vraagt meerdere signalen tegelijk. Het EEG toont het ritme van de hersenactiviteit, het EOG registreert de oogbewegingen en het EMG van de kin laat de spierspanning zien. In een volledige PSG komen daar ademhaling, zuurstofsaturatie, hartritme en lichaamshouding bij.
Compumedics levert voor het slaaplab de Grael 4K met 32 referentiële en 16 differentiële kanalen, 24-bit resolutie en bemonstering tot 4.096 Hz. Profusion Sleep ondersteunt het scoren van de stadia en het opstellen van het hypnogram volgens de AASM-regels voor het scoren. Welke versie van de regels uw installatie gebruikt, volgt uit de documentatie van de fabrikant.
Voor thuisonderzoek bestaat Somfit, een sensor op het voorhoofd. Somfit registreert 1 EEG-kanaal, 1 EMG-kanaal en 2 EOG-kanalen en maakt volgens de fabrikant een automatisch hypnogram. Somfit is geen volledige PSG; de slaaparts beoordeelt de meting. Voor insomnie of een circadiane ritmestoornis beschrijft de fabrikant een meting van zeven nachten met Somfit (niet met Somfit D).
Wat vertelt de slaaparchitectuur?
Een verstoorde architectuur kan op een onderliggende aandoening wijzen. Bij slaapapneu zorgen herhaalde arousals voor een versnipperd hypnogram met veel overgangen naar lichtere stadia of waak. Bij narcolepsie kan REM-slaap vroeg na het inslapen optreden. Medicatie, leeftijd en onvoldoende slaap beïnvloeden de verdeling ook. Een hypnogram vervangt dus nooit het klinisch beeld; het is een hulpmiddel bij het beoordelen.
Wilt u bespreken welke opstelling bij uw slaapcentrum past? Neem dan contact met ons op.
Veelgestelde vragen
Hoeveel N3-slaap komt bij een gezonde volwassene voor?
De literatuur noemt grofweg 13 tot 23% van de nacht, vooral in de eerste cycli. Dit verschilt per persoon en neemt af met de leeftijd.
Kan een thuistest een hypnogram opleveren?
Dat hangt af van het apparaat. Een systeem dat EEG, EOG en EMG registreert, zoals Somfit, kan een automatisch hypnogram maken. Het is geen volledige PSG, en de arts beoordeelt het resultaat. Een thuistest die alleen de ademhaling meet, levert geen hypnogram.
Waarom droomt men vooral ’s ochtends?
Levendig dromen komt veel voor in REM-slaap. De REM-perioden worden naar het einde van de nacht langer, terwijl N3 afneemt. Het laatste deel van de nacht bevat daardoor relatief veel REM-slaap.
Meer bij VCM Medical
Bij VCM Medical: Slaapdiagnostiek bij VCM Medical · Over Compumedics.
Lees ook: Wat is REM-slaap en waarom is die zo belangrijk? · Polysomnografie uitgelegd: het complete slaaponderzoek.
Advies, demo of offerte aanvragen