Insomnie (slapeloosheid): wat de diagnose inhoudt, welke vormen er zijn en wanneer slaapdiagnostiek bij insomnie zinvol is, namelijk om een andere slaapstoornis op te sporen of uit te sluiten.
Wat is insomnie?
Insomnie is aanhoudende moeite met inslapen, doorslapen of te vroeg wakker worden, ondanks voldoende gelegenheid om te slapen, met klachten overdag als gevolg: vermoeidheid, concentratieproblemen, prikkelbaarheid of een sombere stemming. Zonder klachten overdag spreken de criteria niet van een insomniestoornis.
De International Classification of Sleep Disorders (ICSD-3) onderscheidt vooral twee vormen, naast een restcategorie voor overige insomnie:
- Kortdurende (acute) insomnie: de klachten bestaan korter dan drie maanden, vaak na een duidelijke aanleiding zoals stress of een ingrijpende gebeurtenis.
- Chronische insomnie: de klachten komen ten minste drie nachten per week voor en bestaan ten minste drie maanden. Gedrag en denkpatronen, zoals piekeren over het slapen zelf, houden ze vaak in stand.
Insomnie komt regelmatig voor naast of als gevolg van een andere aandoening, bijvoorbeeld een psychische stoornis, pijn of een andere slaapstoornis.
Hoe stelt u insomnie vast?
Insomnie wordt vastgesteld op grond van de anamnese en de klachten van de patiënt, aangevuld met een slaapdagboek. De European Insomnia Guideline (2023) adviseert een slaapdagboek over ten minste 7 tot 14 dagen. Volgens dezelfde richtlijn is polysomnografie (PSG) niet noodzakelijk en niet voldoende voor de diagnose insomnie op zich, en wordt actigrafie niet routinematig aanbevolen.
Voor de behandeling noemt de richtlijn cognitieve gedragstherapie voor insomnie (CBT-I) als eerste keus bij chronische insomnie. Welke behandeling past, bepaalt de behandelaar.
Wanneer is slaapdiagnostiek bij insomnie zinvol?
De European Insomnia Guideline noemt PSG bij verdenking op een andere slaapstoornis naast de insomnie en bij insomnie die niet op de behandeling reageert. Voorbeelden van aandoeningen die een insomnieklacht kunnen veroorzaken of onderhouden:
- Obstructieve slaapapneu: herhaalde ademstops fragmenteren de slaap en uiten zich soms als slecht doorslapen.
- Rustelozebenensyndroom en periodieke beenbewegingen tijdens de slaap: onrust in de benen bemoeilijkt het inslapen en verstoort de slaap.
- Verstoringen van het slaap-waakritme: een ontregeld bioritme kan op insomnie lijken. Hiervoor wordt vaak eerst een slaapdagboek of actigrafie gebruikt.
Soms laat een registratie ook zien dat de gemeten slaap afwijkt van de ervaren slaap. Dat kan de behandelaar helpen bij het gesprek met de patiënt. Een PSG registreert hersenactiviteit, oogbewegingen, spierspanning, ademhaling, saturatie, hartritme en beweging.
Apparatuur
Voor PSG in het slaapcentrum levert VCM Medical de Compumedics Grael 4K met Profusion Sleep (32 referentiële en 16 differentiële kanalen; 24-bit; tot 4.096 Hz). Voor thuisonderzoek is de Somfit beschikbaar, een sensor op het voorhoofd met een app. Volgens de fabrikant is Somfit bedoeld voor één nacht bij verdenking op slaapapneu en voor zeven nachten bij insomnie of een circadiane ritmestoornis (Somfit D alleen voor één nacht). Somfit is geen volledige polysomnografie: de sensor meet 1 EEG-kanaal, 1 EMG-kanaal en 2 EOG-kanalen, naast onder meer saturatie, hartslag en beweging. De slaaparts beoordeelt de meting.
Veelgestelde vragen
Is slaaponderzoek standaard nodig bij insomnie?
Nee. Insomnie wordt vastgesteld op grond van de klachten en een slaapdagboek. Slaaponderzoek is zinvol bij verdenking op een andere slaapstoornis, zoals slaapapneu, of als de klachten niet op de behandeling reageren.
Wat is het verschil tussen acute en chronische insomnie?
Acute insomnie duurt korter dan drie maanden. Chronische insomnie komt ten minste drie nachten per week voor en duurt ten minste drie maanden.
Is slaaponderzoek bij insomnie ook thuis mogelijk?
Volgens de fabrikant kan Somfit thuis over zeven nachten worden ingezet bij insomnie of een circadiane ritmestoornis. Bij verdenking op complexe slaapproblemen volgt een PSG in het slaapcentrum, zoals de behandelaar beslist.
Meer bij VCM Medical
Bij VCM Medical: Slaapdiagnostiek bij VCM Medical · Over Compumedics.
Lees ook: Narcolepsie en de MSLT: hoe slaaponderzoek de diagnose ondersteunt · Slaapstadia en het hypnogram: zo leest u een nacht slaap.
Advies, demo of offerte aanvragen