Wat REM-slaap is, hoe u de fase herkent op EEG, EOG en EMG en welke slaapstoornissen met REM-slaap samenhangen: een overzicht voor zorgprofessionals.
Wat is REM-slaap?
REM-slaap is een van de slaapstadia. REM staat voor rapid eye movement, de snelle oogbewegingen die de fase kenmerken. De American Academy of Sleep Medicine (AASM) scoort dit stadium als R. De overige stadia, N1, N2 en N3, vormen samen de non-REM-slaap. Een overzicht van alle stadia en het hypnogram vindt u in het artikel over slaapstadia; hier beperken wij ons tot REM-slaap.
Wat gebeurt er tijdens de REM-slaap?
REM-slaap heeft een opvallende combinatie van kenmerken:
- het EEG toont laagamplitude activiteit met gemengde frequenties, die lijkt op het EEG tijdens waak;
- het EOG registreert snelle oogbewegingen;
- het kin-EMG laat een lage spierspanning zien (atonie), terwijl het middenrif blijft werken;
- de ademhaling en de hartfrequentie zijn vaak onregelmatiger dan in N2 en N3.
Levendig dromen komt veel voor in REM-slaap, maar dromen ontstaat ook in andere stadia. De spieratonie wordt beschouwd als een mechanisme dat voorkomt dat dromen worden uitgevoerd. Dat is het uitgangspunt van de REM-slaapgedragsstoornis, waarbij de atonie ontbreekt.
Hoe verloopt REM-slaap over de nacht?
De eerste REM-periode begint bij een gezonde volwassene ongeveer 90 minuten na het inslapen. Deze REM-latentie verschilt per persoon en wordt korter bij onvoldoende slaap. Daarna keert REM-slaap in elke cyclus terug, met perioden die naar het einde van de nacht langer worden. In de literatuur neemt REM-slaap bij gezonde volwassenen grofweg 20 tot 25% van de slaaptijd in.
Over de functie van REM-slaap bestaan meerdere hypothesen. De fase wordt in verband gebracht met geheugen, leren en emotionele verwerking, maar het precieze belang is wetenschappelijk nog niet vastgesteld.
Hoe wordt REM-slaap gemeten?
Wie REM-slaap wil vaststellen, heeft drie signalen tegelijk nodig:
- het EEG voor het ritme van de hersenactiviteit;
- het EOG voor de snelle oogbewegingen;
- het EMG van de kin voor de spierspanning.
Met alleen een EEG is REM-slaap niet betrouwbaar te onderscheiden van waak of N1. In een polysomnografie (PSG) scoort de scorer de nacht in epochs van 30 seconden volgens de AASM Manual for the Scoring of Sleep and Associated Events (huidige versie: versie 3, 2023). Het hypnogram toont de uitkomst.
Compumedics levert voor het slaaplab de Grael 4K met Profusion Sleep. Voor thuisonderzoek beschrijft de fabrikant de Somfit-sensor, die 1 EEG-kanaal, 1 EMG-kanaal en 2 EOG-kanalen registreert. Somfit is geen volledige PSG; de slaaparts beoordeelt de meting.
REM-slaap bij slaapstoornissen
Het patroon van REM-slaap kan bij verschillende aandoeningen afwijken:
- REM-slaapgedragsstoornis (RBD): de spieratonie ontbreekt in REM-slaap en patiënten voeren hun dromen uit. De diagnose vraagt volgens de International Classification of Sleep Disorders (ICSD-3) een PSG die REM-slaap zonder atonie laat zien. Het artikel over parasomnieën gaat hier verder op in.
- Narcolepsie: REM-slaap kan kort na het inslapen optreden (SOREMP). De MSLT gebruikt dit als diagnostisch kenmerk; het artikel over narcolepsie en de MSLT beschrijft de criteria.
- Obstructieve slaapapneu: ademhalingsgebeurtenissen kunnen vaker en langer in REM-slaap optreden, onder meer doordat de spierspanning van de bovenste luchtweg dan lager is. Een verstoorde slaap kan de hoeveelheid REM-slaap verminderen.
- Medicatie en middelen: bepaalde antidepressiva en alcohol kunnen de REM-slaap beïnvloeden. De behandelaar beoordeelt dat per patiënt.
Een afwijkend REM-patroon is een aanwijzing en geen diagnose. De arts interpreteert het samen met de klachten en de rest van de registratie.
Veelgestelde vragen
Hoeveel REM-slaap is normaal?
Bij volwassenen beschrijft de literatuur grofweg 20 tot 25% van de slaaptijd. De verdeling verschilt per persoon en per leeftijd.
Waarom zijn de spieren uit tijdens REM-slaap?
De spieratonie is een normaal onderdeel van REM-slaap en wordt beschouwd als een mechanisme dat voorkomt dat dromen worden uitgevoerd. Ontbreekt ze, dan spreekt men van REM-slaap zonder atonie, een kenmerk van de REM-slaapgedragsstoornis.
Hoe stelt men vast dat iemand in REM-slaap is?
Door EEG, oogbewegingen en spierspanning te combineren en de nacht te scoren volgens de AASM-regels.
Meer bij VCM Medical
Bij VCM Medical: Slaapdiagnostiek bij VCM Medical · Over Compumedics.
Lees ook: Slaapstadia en het hypnogram: zo leest u een nacht slaap · Polysomnografie uitgelegd: het complete slaaponderzoek.
Advies, demo of offerte aanvragen