Transcraniële Doppler (TCD) meet met ultrageluid de bloedstroomsnelheid in de grote hersenslagaders, zonder ingreep en aan het bed. U leest hoe de techniek werkt, waarvoor artsen TCD gebruiken en waar de beperkingen liggen.
Transcraniële Doppler in het kort
Transcraniële Doppler is een niet-invasieve techniek waarmee de stroomsnelheid van het bloed in de grote hersenslagaders wordt gemeten. De methode werd in 1982 beschreven door Rune Aaslid en collega’s (Aaslid, Markwalder en Nornes) en wordt gebruikt in de neurologie, de vaatdiagnostiek, de intensive care en tijdens operaties.
TCD levert geen beeld van de vaten, maar een doorlopend signaal van de snelheid. Daardoor past het bij vragen waarbij het verloop in de tijd telt en bij functionele tests. Voor de anatomie van de vaten is beeldvorming, zoals CT-angiografie of MR-angiografie, nodig.
Hoe werkt het?
TCD maakt gebruik van het Doppler-effect. Een sonde zendt ultrageluid met een lage frequentie uit, meestal rond 2 MHz, dat door bot kan dringen. Het geluid weerkaatst op bewegende rode bloedcellen, waarbij de frequentie verschuift. Uit die verschuiving berekent het apparaat de snelheid, uitgedrukt in cm/s.
De schedel dempt ultrageluid sterk. TCD gebruikt daarom akoestische vensters, plekken waar het bot dun is of een opening heeft:
- Transtemporaal: boven de jukboog, voor de arteria cerebri media, anterior en posterior.
- Transorbitaal: via de oogkas, voor de arteria ophthalmica en de carotissifon.
- Suboccipitaal (transforaminaal): via het achterhoofdsgat, voor de wervelslagaders en de arteria basilaris.
- Submandibulair: onder de kaak, voor het distale deel van de arteria carotis interna.
Per vat toont het apparaat een spectrum. Daaruit worden de piek-systolische, de eind-diastolische en de gemiddelde snelheid afgeleid, en de pulsatiliteitsindex (PI) volgens Gosling. De PI geeft een indruk van de weerstand stroomafwaarts. Een verhoogde PI kan passen bij verhoogde intracraniële druk of een afsluiting verderop, een verlaagde PI bij een vernauwing eerder in het vat. De betekenis hangt van de klinische vraag af.
Wat zijn de voordelen?
- Niet-invasief: geen naald, geen contrastmiddel en geen ioniserende straling.
- Continu: de meting kan lang worden volgehouden en trends zijn zichtbaar.
- Aan het bed: de apparatuur is te verplaatsen naar de afdeling, de IC, de operatiekamer of de polikliniek.
- Herhaalbaar: het onderzoek kan zo vaak als nodig worden herhaald.
- Functioneel: met provocatietests, zoals een CO₂-prikkel of ademinhouding, wordt de reactie van de hersenvaten beoordeeld.
Toepassingen
TCD beantwoordt met één sonde uiteenlopende vragen:
Vasospasme na een subarachnoïdale bloeding. Een stijgende snelheid in de arteria cerebri media kan wijzen op vasospasme. De Lindegaard-ratio helpt vasospasme van een algemeen verhoogde doorbloeding te onderscheiden. Richtlijnen verschillen over de plaats van TCD hierbij.
Sikkelcelziekte. Bij kinderen met sikkelcelziekte hangt een snelheid van 200 cm/s of hoger (gemeten met een dedicated TCD) samen met een sterk verhoogd risico op een eerste beroerte (STOP-studie, 1998).
Emboli-detectie. TCD kan micro-embolische signalen (MES, ook wel HITS genoemd) opsporen, bijvoorbeeld tijdens carotischirurgie of bij een symptomatische carotisstenose.
Rechts-linksshunt. Met een bubble-onderzoek is een rechts-linksshunt, zoals een open foramen ovale (PFO), aan te tonen.
Stenose en occlusie. Verhoogde of juist sterk verlaagde snelheden kunnen wijzen op een vernauwing of afsluiting van een intracraniële slagader. Dat wordt met beeldvorming bevestigd.
Cerebrale circulatiestilstand. Bij een vermoeden van hersendood kan TCD, waar het protocol dat toestaat, als aanvullend onderzoek een circulatiestilstand ondersteunen, met kenmerkende patronen zoals oscillerende stroming of kleine vroeg-systolische pieken.
Autoregulatie en vasomotorreactiviteit. Met provocatietests wordt beoordeeld hoe goed de hersenvaten hun doorbloeding aanpassen, bijvoorbeeld bij carotisstenose.
Beperkingen
- Operatorafhankelijk: betrouwbare metingen vragen ervaring en kennis van de vaatanatomie.
- Geen temporaal venster: bij ongeveer 10 tot 15 procent van de patiënten is het venster te dicht voor een bruikbaar signaal, vaker bij ouderen en vrouwen. Contrastversterking of een andere methode kan dan helpen.
- Snelheid, niet volume: de snelheid hangt niet alleen van de vaatdiameter af, maar ook van onder meer bloeddruk, hematocriet en CO₂-gehalte.
- Geen beeld: zonder echobeeld is de herkenning van een vat afhankelijk van diepte, richting en manoeuvres.
Compumedics DWL-systemen
Compumedics DWL maakt systemen voor transcraniële en extracraniële Doppler. Volgens de fabrikant is de Doppler-BoxX een compact systeem dat aan een externe pc wordt gekoppeld, met pulsed-wave- en continuous-wave-Doppler, M-Mode en een meetbereik tot 1.200 cm/s. Daarnaast bestaan de Multi-Dop T en de Multi-Dop X. Voor de Multi-Dop X is een optionele module voor Color Doppler Imaging beschikbaar, waarmee ook duplex mogelijk is. De EZ-Dop is een draagbare handheld-oplossing. De QL-software heeft modules voor routineonderzoek, emboli-detectie, vasomotorreactiviteit, Evoke Flow en monitoring. VCM Medical levert deze systemen als distributeur van Compumedics DWL in Nederland.
Veelgestelde vragen
Is TCD hetzelfde als een echo van de halsslagader?
Nee. Een duplexonderzoek van de halsvaten (extracranieel) maakt een echobeeld van de vaten in de hals. TCD meet de stroomsnelheid in de intracraniële vaten via de schedel. Ze beantwoorden verschillende vragen en worden vaak gecombineerd.
Is het onderzoek belastend voor de patiënt?
Nee. TCD is niet-invasief en pijnloos en kan zo vaak als nodig worden herhaald, ook bij kinderen.
Kan TCD continu monitoren?
Ja. Met een sondefixatie, zoals een headset, kan TCD lang achtereen meten, bijvoorbeeld bij emboli-detectie of het volgen van vasospasme op de IC.
Vervangt TCD een CT- of MR-angiografie?
Nee. TCD geeft dynamische informatie over de stroomsnelheid, maar geen beeld van de vaten. Beide soorten onderzoek vullen elkaar aan.
Meer bij VCM Medical
Bij VCM Medical: Neurologie bij VCM Medical · Over Compumedics DWL.
Lees ook: TCD versus halsvaten-duplex: twee onderzoeken die elkaar aanvullen · Vasospasme monitoren met TCD na een hersenbloeding.
Advies, demo of offerte aanvragen