Vasomotorreactiviteit zegt hoeveel ruimte de hersenvaten nog hebben om hun doorbloeding aan te passen, bijvoorbeeld achter een ernstig vernauwde halsslagader. U leest hoe transcraniële Doppler (TCD) die reserve meet met een breath-holding-test of CO₂-prikkel, hoe de uitslag wordt gebruikt en waar de grenzen van het onderzoek liggen.
Wat is vasomotorreactiviteit?
Vasomotorreactiviteit (VMR), ook cerebrovasculaire reactiviteit genoemd, is het vermogen van de kleine hersenvaten om hun diameter aan te passen aan een prikkel. De krachtigste fysiologische prikkel is het kooldioxidegehalte (CO₂) in het bloed. Een hoger CO₂-gehalte (hypercapnie) verwijdt de vaten en verhoogt de doorbloeding. Een lager CO₂-gehalte (hypocapnie, bijvoorbeeld door snel ademen) vernauwt de vaten.
Achter een ernstig vernauwde halsslagader kunnen de vaten al verwijd zijn om de doorbloeding op peil te houden. Er blijft dan weinig ruimte over om verder te verwijden: de reactiviteit is verminderd. Een verminderde reactiviteit wordt daarom opgevat als een teken dat de hersenen minder reserve hebben.
Hoe meet TCD dit?
TCD meet met ultrageluid de stroomsnelheid in een grote hersenslagader, meestal de arteria cerebri media, via het temporale venster. De meting is niet-invasief, kan continu worden opgenomen en is herhaalbaar. TCD meet de snelheid en niet de hoeveelheid bloed. Zolang de diameter van het vat gelijk blijft, geeft een verandering in snelheid de verandering in doorbloeding weer. Dat is de aanname achter dit onderzoek.
De breath-holding-test en andere prikkels
Voor de meting wordt de snelheid in rust vergeleken met de snelheid tijdens een gecontroleerde verandering van het CO₂-gehalte. Er zijn drie veelgebruikte methoden:
- Breath-holding-test: de patiënt houdt gedurende een afgesproken tijd, vaak circa 30 seconden, de adem in. Het CO₂-gehalte stijgt en de stroomsnelheid neemt toe. De breath-holding-index (BHI) is de procentuele toename van de gemiddelde snelheid, gedeeld door het aantal seconden dat de adem werd ingehouden. De test is eenvoudig en vraagt geen gasmengsel, maar hangt af van de medewerking van de patiënt.
- CO₂-inhalatie: de patiënt ademt een gasmengsel met extra CO₂ in. De prikkel is beter te standaardiseren, zeker als het CO₂-gehalte in de uitgeademde lucht (end-tidal CO₂) wordt gemeten.
- Hyperventilatie: door snel ademen daalt het CO₂-gehalte en neemt de snelheid af. Dit onderzoekt de reactie in de andere richting.
Een andere veelgebruikte prikkel is acetazolamide, een middel dat de vaten verwijdt. De keuze van de methode, de duur en de omstandigheden verschilt per laboratorium. Wie de uitslag wil vergelijken met de literatuur, moet dezelfde methode en dezelfde berekening gebruiken.
Hoe wordt de uitslag gebruikt?
In onderzoek bij patiënten met een halsslagaderafsluiting (Vernieri, 1999) en met een ernstige asymptomatische stenose (Silvestrini, 2000) werd een lage BHI gekoppeld aan een hoger risico op een TIA of beroerte; als grens werd een BHI van 0,69 gebruikt. Ook voor CO₂-inhalatie is bij patiënten met een carotisstenose of -afsluiting een voorspellende waarde beschreven (Markus en Cullinane, 2001). Dit zijn kleine onderzoeken en de grenswaarden zijn niet algemeen gevalideerd voor individuele behandelkeuzes. De Europese richtlijn voor halsslagaderziekte (ESVS, 2017) noemt een verminderde cerebrovasculaire reserve als een van de kenmerken die bij een asymptomatische stenose samengaan met een hoger beroerterisico, maar VMR-meting is geen standaardcriterium voor de keuze voor een ingreep. VMR is dus een aanvullend gegeven dat een behandelteam kan meewegen, naast klachten en beeldvorming.
Ook bij andere aandoeningen, zoals chronische vaatziekten of na een beroerte, wordt VMR in onderzoek en in de klinische praktijk gebruikt. Het onderzoek is herhaalbaar, zodat het beloop kan worden gevolgd.
Beperkingen
- Temporaal venster: bij ongeveer 10 tot 15 procent van de patiënten is er geen bruikbaar signaal.
- Medewerking: de uitkomst van een breath-holding-test hangt af van de inspanning en het uithoudingsvermogen van de patiënt. Patiënten die de adem niet kunnen inhouden, komen er niet voor in aanmerking.
- Andere invloeden: bloeddruk, medicatie, ademhaling en wakkerheid beïnvloeden de bloedstroom en moeten zo goed mogelijk gelijk worden gehouden.
- Referentiewaarden: die zijn laboratorium- en methodespecifiek.
Apparatuur van Compumedics DWL
Een VMR-onderzoek vraagt om apparatuur die de stroomsnelheid stabiel en continu registreert en de respons op de prikkel overzichtelijk toont. Compumedics DWL levert hiervoor TCD-systemen. De QL-software heeft volgens de fabrikant een aparte module voor vasomotorreactiviteit. Voor autoregulatiemetingen is een Finapres voor continue bloeddrukmeting beschikbaar. VCM Medical levert de systemen en is in Nederland distributeur van Compumedics DWL.
Veelgestelde vragen
Is een VMR-onderzoek belastend voor de patiënt?
Nee. De TCD-meting is niet-invasief en pijnloos. De breath-holding-test vraagt alleen om kort de adem in te houden. Bij de CO₂-test ademt de patiënt onder begeleiding een gasmengsel in.
Wat betekent een verminderde reactiviteit?
Dat de hersenvaten bij een prikkel minder verwijden dan verwacht, mogelijk omdat ze al verwijd zijn om een tekort te compenseren. In studies hing dit samen met een hoger risico op een beroerte. De betekenis voor een individuele patiënt beoordeelt het behandelteam.
Waarom CO₂ als prikkel?
CO₂ is een van de sterkste natuurlijke regelaars van de diameter van de hersenvaten. Door het gehalte gecontroleerd te veranderen, lokt men een meetbare reactie uit.
Meer bij VCM Medical
Bij VCM Medical: Neurologie bij VCM Medical · Over Compumedics DWL.
Lees ook: Cerebrale autoregulatie monitoren met TCD · TCD-screening bij sikkelcelziekte: het beroerterisico bij kinderen inschatten.
Advies, demo of offerte aanvragen